• Kardeş kıskançlığı, bir çocuğun kardeşine karşı duyduğu olumsuz duyguların (kıskançlık, öfke, dışlanmışlık, yetersizlik ) iç içe geçtiği, yoğun ve karmaşık bir duygusal yaşantıdır. Bu durum genellikle çocuk, anne babasının sevgisini, ilgisini ya da onayını kardeşiyle paylaşmak zorunda kaldığında ortaya çıkar. Kardeş kıskançlığı yalnızca “birini kıskanmak” gibi yüzeysel bir duygu değildir; çocuk için bu, güvenli bağlanmanın tehdit altında olduğu bir kriz gibi yaşanabilir.
• Bu kıskançlık, çocuğun psikolojik gelişiminin çok doğal bir parçasıdır. Fakat nasıl yaşandığı ve nasıl yönetildiği, çocuğun kişilik gelişimi üzerinde uzun vadeli etkiler bırakabilir. Kardeşin varlığı, özellikle daha büyük olan çocuk için “tahttan indirildiği” bir süreç gibi algılanabilir. Daha önce tek başına aldığı ilgi, artık bölünmektedir. Bu bölünme, çocuk için sadece ebeveyn sevgisinin paylaşılması değil, aynı zamanda değerli hissetme, kabul görme ve güvende olma duygularının sarsılması anlamına
• Kardeş kıskançlığı bazen açıkça görülür; çocuk kardeşine fiziksel ya da sözel olarak zarar vermeye çalışabilir. Ama bazen daha dolaylı yollarla da kendini belli eder: içine kapanma, geri regresyon (bebeksi davranışlar), dikkat çekme çabaları, aşırı duygusal tepkiler
• Bu kıskançlık duygusu yalnızca kardeşe değil, ebeveynlere de yönelir. Çocuk, anne ya da babasına karşı öfke, suçlama ya da kırgınlık Bu noktada çocuk için asıl ihtiyaç, duygularının kabul edilmesi ve anlaşılmasıdır. Çünkü çoğu zaman çocuk, kıskançlık gibi duygular hissetmenin kötü ya da yasak olduğu mesajını alır ve kendini suçlamaya başlar.

Kardeş Kıskançlığı Neden Olur?

1. Ebeveyn İlgisinin Gideceği Korkusu

Çocuklar genellikle anne ve babalarının sevgisini kimseyle paylaşmak istemezler. Yeni bir kardeşin gelmesi, onlar için anne-babanın sevgisini paylaşmak zorunda kalmak anlamına gelir ve bu yüzden kıskançlık başlar. İlk başta büyük çocuk, kardeşe karşı meraklı ve koruyucu olabilir ama zamanla annesinin yeni doğan bebeğe daha çok zaman ayırması, büyük çocuğun kendini ihmal edilmiş hissetmesine yol açar. Bu yüzden büyük çocuk bazen hem kardeşe hem de anneye karşı kırgınlık hissedebilir. Özellikle iki yaşından sonra büyük çocuk “Artık beni istemiyorlar” diye düşünebilir. çünkü o güne kadar anne babasının tüm ilgisi kendisindeydi.

2. Aile Tutumları

Anne babaların çocuklara davranış biçimleri de kardeşler arasındaki kıskançlığı etkiler.

Örneğin, çocukları birbirleriyle kıyaslamak, bazı çocuklara daha fazla izin vermek ya da daha çok ilgi göstermek, anne babanın tutarsız kararlar alması gibi durumlar kıskançlığı artırır.

Ayrıca aile içinde sert cinsiyet rolleri ya da kuralları koymak, çocukların arasında rekabeti ve anlaşmazlığı güçlendirir. Çocukların ihtiyaçları yeterince karşılanmazsa ya da sorunlar sağlıklı bir şekilde çözülemezse de kardeşler arasındaki kıskançlık büyür.

3. Cinsiyet

Türkiye’de genellikle erkek çocuklarına kızlardan daha fazla değer verildiği düşünüldüğü için, kız çocukları erkek kardeşlerine karşı kıskançlık duyabilirler. Çünkü erkek çocuklar aile içinde daha ayrıcalıklı ve üstün görülür. Ama bazı aileler her iki çocuğa da eşit davranmaya çalışır ve böylece kıskançlık azalır.

4. Yaş

Çocuklar yaklaşık iki yaşından itibaren kıskançlık gibi duyguları hissetmeye başlarlar. Özellikle beş yaşın altındaki çocuklar yeni kardeşe karşı daha yoğun kıskançlık gösterebilirler.

Kardeş Kıskançlığının Belirtileri Nelerdir?

• Çocuklar yeni gelen kardeşi kıskandıklarında bu konuya dair birbirinden farklı davranışlar sergilemeye başlarlar. Birçok ailenin en korktuğu şey büyük kardeşin küçük kardeşe zarar vermesidir fakat kardeş çatışmasında amaç zarar vermek değildir.
• Kardeş rekabetindeki davranışlar sadece kıskançlık duygusunu içinden atma amacı taşımaktadır ve kıskançlıkla nasıl baş edeceğini bilemeyen çocuklar normalden farklı davranmaya başlarlar. Bu davranışlardan bazıları şunlardır;
• Yatak ıslatma, altına yapma, bebek gibi konuşma ve parmak emme gibi bebeksi davranışlar
• Sıkça “Beni seviyor musunuz?” veya “Hangimizi daha çok seviyorsunuz?” gibi soruları sormak
• Kendi kendine yapabildiği bazı görevleri tekrar anne veya babadan isteme
• Uyku düzeninde bozulmalar
• • Kekelemek, tırnak yemek
  • Sessizleşme, içe kapanma
  • Anne babaya sitem, artık sevilmediğini düşünmek
  • Yeni gelen kardeşle ilgilenmemek, o yokmuş gibi
    • Yemek düzeninde bozulmalar
    • Öfke ve huzursuz davranışlar, bacak sallama, insanlaraPsikosomatik semptomlar (fiziksel bir sorun olmamasına rağmen ağrı hissetme) vurma davranmak
  • Annenin bebekle ilgilenmesini engellemek

  Kardeşlerine olan öfkeyi dışa vurmak gibi davranışlar sıkça görülmektedir

Aile Tutumlarının Rolü

• Aile tutumları, kardeş kıskançlığının oluşumunda ve şiddetlenmesinde çok etkili olur. Özellikle kıyaslama, duyguların bastırılması ve taraf tutma gibi tutumlar, çocukların kıskançlık duygusunu derinleştirir.
• Örneğin, ebeveynlerin çocukları sürekli birbirleriyle kıyaslaması “Sen kardeşin gibi değilsin”, “O daha uslu” gibi ifadeler çocukta yetersizlik, değersizlik ve reddedilme duygusu yaratır. Bu da kıskançlığı tetikler, çünkü çocuk kendini diğerinden daha az sevilen ve değerli Kıyaslama, kardeşler arasında rekabeti körükler ve sağlıklı ilişki kurulmasını zorlaştırır.
• Ayrıca, aile içinde çocukların kıskançlık, öfke gibi zor duygularının bastırılması veya görmezden gelinmesi de olumsuz sonuçlar doğurur. Çocuk duygularını ifade edemediğinde, bu hisler içe kapanma, agresif davranışlar ya da regrese olma gibi farklı yollarla dışa Duygularını bastırmak, çocuğun kendini anlaşılamamış ve yalnız hissetmesine yol açar; bu da kıskançlık duygusunun şiddetini artırır.
• Ebeveynlerin taraf tutması, bir çocuğu diğerine göre daha fazla kayırması veya aşırı koruması da kardeşler arasında adaletsizlik algısı oluşturur. Bu durum kıskançlığı derinleştirir ve kardeşler arasında çatışmaları artırır.

Gelecekteki Etkileri Neler Olabilir?

1. Benlik Algısı Üzerindeki Olası Etkileri

Kardeş kıskançlığı, çocuğun sevgiye ve değere dair ilk inanç kalıplarını etkiler. Eğer çocuk şu temel duygularla büyürse:

• “Annem babam kardeşimi daha çok sevdi”
• “Ben yeterince iyi değilim”
• “Sevilmek için yarışmalıyım”

• O zaman bu çocuk yetişkin olduğunda da şartlı sevgiye inanır.
• Bu durum bireyin kendisini sürekli başkalarıyla kıyaslamasına, asla yeterli hissetmemesine ve öz değeri dışarıdan gelen onaylara bağlamasına neden olabilir.

2. Yakın İlişkilerde Görülen Olası Yansımalar

Kardeş kıskançlığı sağaltılamazsa, birey ilişkilerinde sürekli tehdit algılayabilir.

• Sevgilisine, partnerine ya da eşine karşı:
• Aşırı kıskançlık
• Kontrolcü davranışlar
• Sürekli güven testleri yapma
• Onay almak için manipülatif davranışlar sergileyebilir.

3. Kardeş İlişkilerinde Devam Eden Rekabet

Kardeş kıskançlığı çocukken çözülmezse, kardeş ilişkileri ömür boyu rekabet içerebilir.

• Kim daha başarılı oldu?
• Kim daha çok seviliyor?
• Kim daha fazla değer görüyor?

gibi sorular görünürde dillendirilmez ama içten içe bireyi yıpratır.

Yetişkin kardeşler arasında görünmeyen çatışmalar, pasif agresif davranışlar veya tamamen kopukluk yaşanabilir

4. İş Hayatına ve Başarı Anlayışına Olası Yansımaları

Kardeş kıskançlığı olan bireylerde ya:

• Aşırı rekabetçi, hırslı, başarıya saplantılı bir yapı gelişirebilir

ya da

• Yetersizlik duygusu nedeniyle kaçınmacı, kendini değersiz hisseden bir yapı görülebilir.

Çünkü birey için başarı artık sadece kendini gerçekleştirme aracı değildir; sevilmenin, fark edilmenin, ‘yeterli olmanın’ kanıtıdır

5. Psikopatoloji ile İlişkisi (Kaygı, Depresyon, Düşük Benlik Saygısı)

Çocuklukta bastırılan duygular, ileriki yaşlarda psikolojik semptomlara dönüşebilir.

Birey:

• Sosyal anksiyete geliştirebilir
• Düşük benlik saygısı nedeniyle depresyona yatkın olabilir

• İçsel öfkesini bastıramayıp duygusal patlamalar yaşayabilir

• Sürekli onay beklentisi nedeniyle tükenmişlik hissedebilir

Kardeş Kıskançlığı Nasıl Önlenir?

• Kardeş kıskançlığını önlemek çoğunlukla anne ve babaya bağlıdır. Anne baba davranışlarını değiştirdiğinde, kardeşler arasındaki kavga ve gerilimler azalır, ortam daha sakin Özellikle hamilelik döneminde büyük çocuğu sürece dahil etmek çok önemlidir. Evde bir anda bebekle birlikte eşyalar belirince çocuk şaşırabilir ama eşyaları birlikte seçmek ve onu sürece katmak, çocuğun kendini ailenin bir parçası gibi hissetmesini sağlar.
• Çocuğa hamilelik durumu anlatılmalı, sorduğu sorulara anlayabileceği şekilde ve açık cevaplar verilmelidir. Kardeşin gelme süreci detaylıca anlatılmalı; evde yeni insanlarla karşılaşacağı, anne babanın biraz daha meşgul olacağı ama sevgisinin hiç azalmayacağı iyi ifade
• Kardeşler arasındaki rekabeti artıran durumlar ortadan kaldırılmalı. Anne babalar her zaman adil, hoşgörülü ve destekleyici olmalı. Aynı zamanda kararlı ve tutarlı davranarak çocuklara güven vermeliler. Çocuğun bazı isteklerine ise esnek davranmak, onu özgür hissettirmek önemli.
• Bebeğin bakımı sırasında büyük çocuğu da sürece dahil etmek kıskançlığı azaltır. Ailece birlikte vakit geçirmek, çocuklarla oyun oynamak ve her ikisine de eşit zaman ve sevgi vermek bu süreci kolaylaştırır. Kardeşler arasında kıyaslama yapmak kesinlikle yanlış. Büyük çocuğun hayatını tamamen bebeğe göre değiştirmemek, onun rutinlerini mümkün olduğunca korumak da çok önemli.

Sonuç:

Kardeş kıskançlığı, her çocukta farklı şiddette görülsede ihmal edilmemesi gereken doğal bir duygudur. Bu duygu çocuğun sevgi, ilgi ve aidiyet ihtiyacının tehdit altında olduğunu hissetmesiyle ortaya çıkar.

Zamanında fark edilip doğru yönetilmediğinde bireyin benlik algısını, bağlanma biçimlerini ve yetişkinlikteki ilişkilerini olumsuz etkileyebilir.

Yani bu sadece bir çocukluk meselesi değil, ömür boyu taşınabilecek duygusal bir izdir.

Öneriler:

Aileler, çocukların duygularını bastırmak yerine anlamaya çalışmalı, her çocuğa özel zaman ayırmalıdır.

Kıyaslayıcı, suçlayıcı ifadeler yerine empati içeren bir dil kullanılmalıdır. Psikolojik danışmanlar, süreci sadece çocukla değil aileyle birlikte ele almalı, proje teknikleri ve oyun temelli yaklaşımlardan yararlanmalıdır. Kardeş kıskançlığı bir problem değil, doğru yönetildiğinde gelişim fırsatıdır.

İrem KARAAĞAÇ